TR | EN

Pay Piyasası İşlemleri

PAY PİYASASI

Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda farklı sektörlerden şirketlerin payları, yeni pay alma hakları, borsa yatırım fonları, varantlar ve sertifikalar işlem görmektedir. Borsa İstanbul Pay Piyasası yerli ve yabancı yatırımcılar için likit, şeffaf ve güvenli yatırım ortamı sağlamaktadır.

Pay Piyasası’nda işlemler elektronik alım satım sistemi aracılığıyla fiyat ve zaman önceliği kuralı baz alınarak “Sürekli İşlem”, “Piyasa Yapıcılı Sürekli İşlem” ve “Tek Fiyat” yöntemlerinde otomatik olarak gerçekleşmektedir. 

Pay Piyasasında işlemler aşağıdaki pazarlarda gerçekleştirilmektedir:

PAZAR

TANIM

SEMBOL

YILDIZ PAZAR

 

Halka açık piyasa değeri 100 M TL’nin üstünde olan şirketler yada BIST100 kapsamındaki şirketlerin Borsa İstanbul bünyesinde işlem görebileceği pazardır.

 

Z

ANA PAZAR

 

Halka açık piyasa değeri 25 milyon TL’nin üzerinde ve 100 M TL’nin altında olan şirketlerin Borsa İstanbul bünyesinde işlem görebileceği pazardır. 25 M TL kriteri ilk defa halka arz edilen şirketler için geçerlidir ve mevcut şirketler arasında halka açık değeri 25 M TL’nin altında olup Ana Pazarda işlem gören şirket olabilir.

 

N

GELİŞEN İŞLETMELER PAZARI (GİP)

 

Gelişme ve büyüme potansiyeline sahip, halka açık piyasa değeri 25 M TL’nin altında olan şirketlerin Borsa İstanbul bünyesinde işlem görebileceği pazardır. GİP’te 2 yıl süreyle işlem gören şirketler Yıldız ve Ana Pazara geçiş başvurusu yapabilirler.

 

G

YAKIN İZLEME PAZARI (YİP)

 

Belirli gelişmelerin oluşması halinde Yıldız Pazar, Ana Pazar, Gelişen İşletmeler Pazarı ve Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı’ndan çıkarılan şirketlerin paylarının Borsa İstanbul bünyesinde işlem görebileceği pazardır.

 

W

KOLEKTİF YATIRIM ÜRÜNLERİ VE YAPILANDIRILMIŞ ÜRÜNLER PAZARI (KYÜYÜP)

Menkul kıymet yatırım ortaklıkları, gayrimenkul yatırım ortaklıkları ve girişim sermayesi yatırım ortaklıkları payları ile borsa yatırım fonları katılma belgeleri, aracı kuruluş varantları ve sertifikalar kot içi pazar niteliğindeki Kurumsal Ürünler Pazarı'nda işlem görmektedir.

 

K

NİTELİKLİ YATIRIMCI İŞLEM PAZARI (NYİP)

 

Halka arz olmadan sadece nitelikli yatırımcılara ihraç yapan şirketlerin paylarının sadece nitelikli yatırımcılar arasında işlem görebileceği pazardır.

 

Q

PİYASA ÖNCESİ İŞLEM PLATFORMU (PÖİP)

 

Halka açık statüde olup, payları Borsada işlem görmeyen şirketlerden, SPK tarafından bu Platformda işlem görmesine karar verilenlerin payları Piyasa öncesi işlem platformunda işlem görecektir (eski uygulamadaki Serbest işlem platformu).

 

S

Birincil Piyasa
Pay ihraç eden şirketler (fon talep edenler) ile tasarruf sahiplerinin (fon arzedenler) doğrudan karşılaştıkları piyasadır. Pay Piyasası Sistemi aracılığıyla Borsada halka arz edilecek payların birincil piyasa işlemleri saat 10:30-13:00 arasında yapılmaktadır.

Toptan Satış İşlemleri 
Toptan Satış İşlemleri, önceden alıcıları belirli olan veya olmayan, belirli bir miktarın üzerindeki pay işlemlerinin Borsa’da güven ve şeffaflık ortamında, organize bir piyasada gerçekleştirilmesini sağlamaktadır.

Yeni Pay Alma Hakları İşlemleri
Payları Borsada işlem gören şirketlerin nakdi sermaye artışı yapmak üzere belirledikleri yeni pay alma hakkı kullanma süresi içinde, söz konusu payların üzerinde bulunan yeni pay alma haklarının alınıp satılması için, Borsaca belirlenecek süre içinde "R" özellik koduyla  yeni pay alma hakları sıraları işleme açılır.Rüçhan hakkı kuponları, Pay Piyasasında geçerli olan kurallarla işlem görür.

BRÜT TAKAS UYGULAMASI

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) tarafından aracı kurumların, gün boyunca gerçekleştirilen işlemlerinde, pay ve toplam TL olarak netleştirme yapılmaktadır. Bu çerçevede, aynı tarihte bir payda hem satış hem de alış işlemi yapan aracı kuruluş, satış toplamı alış toplamına mahsup edilerek çıkan net bakiyeye göre söz konusu pay üzerinden takasa borçlandırılmakta veya alacaklandırılmaktadır. Diğer yandan, tüm paylardaki alış veya satışlarının bedelleri ise genel olarak netleştirilmekte ve aracı kuruluşun alış tutarları fazla ise aracı kuruluş takasa nakit borçlu, satış tutarları fazla ise takastan nakit alacaklı olmaktadır. Netleştirme uygulaması sayesinde bir payda gün içerisinde alım satım gerçekleştiren bir yatırımcı sadece gerçekleştirdiği alım veya satım sonucundaki net fark miktarı kadar teslim yükümlülüğüne tabi olmaktadır.

Takasbank tarafından netleştirme uygulaması kaldırılan paylarda brüt takas uygulaması yapılmakta, aracı kurum ve yatırımcı bazındaki takas alacakları Takasbank tarafından takas süresinden sonra dağıtılmaktadır. Brüt takas uygulaması kapsamına alınan paylarda alım yapmak isteyen yatırımcıların takas tarihinde hesaplarında alımlarını karşılayacak tutarda nakit, satım yapmak isteyen yatırımcıların takas tarihinde hesaplarında satımlarını karşılayacak miktarda menkul kıymet bulundurması gerekmektedir. 

KREDİLİ İŞLEM, AÇIĞA SATIŞ ve MENKUL KIYMET ÖDÜNÇ İŞLEMLERİ 

 Açığa satış işlemi, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılmasını ya da satışına ilişkin emrin verilmesini ifade eder. Satışa ilişkin takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesi de açığa satış sayılır.

Açığa satış işlemi gerçekleştirebilmek için emrin baştan açığa satış emri olarak girilmesi gerekir. Gerçekleşen açığa satış işlemleri Günlük Bülten'de pay bazında, her fiyat seviyesinde miktar ve sözleşme adedi belirtilerek ilan edilir.

Borsamız düzenlemelerinde “Kredili Menkul Kıymet ve Açığa Satış İşlemlerine Konu Olan Menkul Kıymet Listesi”; PÖİP, NYİP ve YİP hariç tutularakBorsa İstanbul pazarlarında işlem gören tüm payları ve BYF’leri kapsayacak şekilde belirlenmiştir. Dolayısıyla Yıldız Pazar, Ana Pazar, GİP ve KYÜYÜP’te işlem gören paylardan A ve B Grubuna dâhil olanlar ile BYF’ler hem kredili hem de açığa satış işlemlerine konu olabilmektedir.

C ve D gruplarında yer alan paylar, hangi pazarda işlem gördüğüne bakılmaksızın kredili işleme ve açığa satış işlemine konu olamaz.

PİYASA YAPICILIK VE TEK FİYAT 

Pay Piyasasında “Piyasa Yapıcılı Sürekli İşlem Yöntemi” ve “Tek Fiyat Yöntemi” ile İşlem Gören Menkul Kıymetler

Kolektif Yatırım Ürünleri Ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarında (KYÜYÜP) işlem gören borsa yatırım fonları, aracı kuruluş varantları ve sertifikalar zorunlu olarak “Piyasa Yapıcılı Sürekli İşlem Yöntemi" ile işlem görür.

BIST 100 Endeksi kapsamında olmayan ve KYÜYÜP bünyesinde yer alan diğer tüm paylarda, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu ve Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı hariç olmak üzere diğer pazarlarda yer alan ve fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri 10 milyon TL’nin altında kalan paylarda isteğe bağlı olarak piyasa yapıcılık faaliyeti yürütülebilir.”

BIST 100 Endeksi kapsamına dahil edilen ve KYÜYÜP’te yer alan menkul kıymetler daima sürekli müzayede yöntemi ile işlem görür.

Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu ve Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı’nda işlem gören menkul kıymetler, SPK’nın 30 Ekim 2014 tarih ve 31/1080 sayılı kararı gereğince D grubunda yer aldığından tek fiyat yöntemiyle işlem görmektedir. Aynı karar gereği fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri 10 milyon TL’nin altında kaldığı için C grubunda yer alan paylar da, bu paylarda piyasa yapıcılık veya likidite sağlayıcılık faaliyetinde bulunmak üzere atanmış bir aracı kurum olmaması durumunda tek fiyat yöntemiyle işlem görecektir.

Payların hangi işlem yöntemi ile işlem gördüğüne ilişkin bilgi Borsa Günlük Bülteninde yer almaktadır.

Veri yayın kuruluşlarına gönderilen fiyat derinlik bilgisi, sürekli işlem yöntemiyle işlem gören paylarda 10 kademe; tek fiyat işlem yöntemiyle işlem gören paylarda tek kademe olarak gösterilir.

Piyasa Yapıcılı Sürekli İşlem Yöntemi Nedir?

Sürekli işlem yöntemiyle işlem gören menkul kıymetlerde, piyasa yapıcısı olarak atanmış bir üye tarafından bu amaçla tanımlanmış hesap veya hesaplar kullanılarak çift taraflı sürekli kotasyon (fiyat ve miktar) verilmek suretiyle o menkul kıymette likiditenin hedeflendiği işlem yöntemidir. Piyasa yapıcılı sürekli işlem yöntemi, KYÜYÜP kapsamında işlem gören borsa yatırım fonları, aracı kuruluş varantları ve sertifikalar ve fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri 10 milyon TL’nin altında kalan şirket paylarında uygulanır.

DEVRE KESİCİ 


Otomatik Seans Durdurma Sistemi (OSDS) BISTECH geçişi ile birlikte 30/11/2015 tarihinden itibaren yürürlükten kaldırılmış, yerine devre kesici uygulaması getirilmiştir. 

Bir sermaye piyasası aracında işlemler seansın sürekli işlem bölümünde çok fiyat yöntemi ile yürütülürken belirli bir referans değer üzerinden hesaplanan fiyat değişiminin Borsa tarafından belirlenmiş olan eşik değerlere (oranlara) ulaşması veya aşması hâlinde ilgili sermaye piyasası aracının işlemleri geçici süre ile emir toplama aşamasına alınacaktır.

İlgili sermaye piyasası aracında tek fiyat yöntemi kullanılarak fiyat belirlemesi yapılır. Tek fiyat yöntemine ilişkin süreçlerin tamamlanmasının ardından ilgili sermaye piyasası aracının işlemleri  yeniden seansın sürekli işlem bölümüne alınır ve işlemlere çok fiyat yöntemi ile devam edilir.

·    Devre kesici seansın sadece sürekli işlem yöntemi bölümlerinde çalışır.

·    Devre kesiciyi tetikleyecek fiyat değişim oranlarının uygulanacağı referans değer (devre kesici referans fiyatı), en son tek fiyat yöntemi ile belirlenen fiyattır (açılış seansı, gün ortası açılış ve tekil açılış seansında oluşan fiyat).

·    Devre kesici referans fiyatına % 10 marj uygulanarak devre kesici fiyat limitleri bulunur. 

·    Bu fiyat limitlerine kadar normal işlemler devam eder ancak bu fiyat limitlerine değen işlemi gerçekleştirecek emir iptal edilerek bu limitlerden işlem olmasına izin verilmez ve devre kesici çalışır. Söz konusu emir önceki fiyat seviyeleri ile işlem gerçekleştirmiş ise kalan kısmı iptal edilir. 

·    Devre kesicinin çalışması ile birlikte ilgili sırada 5 dakika emir toplama aşamasına geçilir. Bu aşamada açılış/kapanış ve tek fiyat seanslarında olduğu gibi teorik fiyat ve işlem miktarı gösterilir. 

·    5 dakikalık emir toplamanın ardından 2 dakikalık eşleşme süreci gelir.

·    Emir toplama ve eşleşmenin ardından sırada normal işlemler devam eder.

·    Gün ortası açılış seansının ve kapanış seansının başlamasına kalan 10 dakika içerisinde (saat 12:20 – 12:30 ve 17:20 – 17:30) devre kesici çalışırsa emir toplama süresi 5 dakikadan 10 dakikaya çıkartılır ve sırada eşleşme olmadan emir toplama izleyen aşamada da devam eder. İzleyen emir toplama aşaması (gün ortası açılış veya kapanış seansı) emir toplama aşamasının sona ermesi ile birlikte ilgili sırada da eşleştirme olur.

 

Daha fazlası için: www.borsaistanbul.com